Người không chọn mình

Bạn biết cảm giác đó, khi ai đó chọn người khác thay vì bạn, hoặc tệ hơn là hứa rồi quên, hoặc im lặng, hoặc biến mất. Và bạn giận, giận dữ dâng lên từ ngực ra mặt, bạn muốn hét muốn đập muốn gọi cho họ và nói tất cả những điều bạn đang nghĩ. Nhưng bạn không làm. Bạn ngồi đó, rồi giận qua đi và thay vào đó là một câu hỏi: "Mình không đủ sao?" Câu hỏi ấy không cần trả lời, nó chỉ cần lặp lại đủ nhiều để bạn tin.

Osho nói rằng giận dữ và sợ hãi là hai mặt cùng một đồng xu. Giận là sợ ở trạng thái tích cực, sợ là giận ở trạng thái thụ động. Cùng một năng lượng, chỉ khác chiều hướng. Khi bạn sợ bạn thu mình lại, khi bạn giận bạn phồng lên, nhưng bên trong cả hai là cùng một thứ: cảm giác mất kiểm soát, cảm giác có cái gì đó ngoài tầm tay mình, không thể giữ không thể buông không thể chịu nổi cả hai. Ông nói thêm rằng không thể tiêu diệt năng lượng đó. Ai cũng cố tiêu diệt giận dữ, cố tiêu diệt sự sợ hãi, và kết quả là con người trở thành một mớ hỗn độn. Không gì bị tiêu diệt cả. Mọi thứ vẫn ở đó, chỉ là bị đẩy sâu hơn, rối thêm một tầng. Đừng tiêu diệt, hãy hiểu. Hiểu là chìa khóa duy nhất. Nhưng hiểu cái gì, hiểu rằng bạn đang giận? Bạn đã biết rồi. Vấn đề không phải bạn không biết mình giận, vấn đề là bạn không biết mình giận thật sự về điều gì.

Michael Singer kể một câu chuyện: hãy tưởng tượng bạn có một chiếc gai cắm vào tay, chạm đúng vào dây thần kinh. Chạm vào là đau. Bạn không thể ngủ vì nằm lên nó, không thể ôm ai vì họ có thể chạm vào, không thể đi bộ trong rừng vì cành cây có thể va phải. Bạn có hai lựa chọn. Một là bảo vệ chiếc gai và thiết kế cả cuộc đời quanh việc không để ai chạm vào nó. Hai là nhổ nó ra. Hầu hết chúng ta chọn cách một, không phải vì ngu mà vì nhổ ra đau. Nên chúng ta xây cả một hệ thống bảo vệ: tránh tình huống nào có thể chạm vào gai, tránh người nào có thể chạm vào gai, thu xếp cuộc sống sao cho gai không bao giờ bị chạm. Singer nói chiếc gai trong tim chúng ta là sự cô đơn, là nỗi sợ bị từ chối, là cảm giác không đủ. Những gai ấy luôn ở đó. Chỉ cần ai đó đi trễ mười phút hay không trả lời tin nhắn hay chọn người khác là gai bị chạm, và đau. Đau xong thì giận, giận xong thì tự hỏi "mình không đủ sao." Đó không phải câu hỏi triết học, đó là tiếng rên của chiếc gai.

Eckhart Tolle gọi đó là cơ thể đau. Không phải cơ thể vật lý, mà là một khối năng lượng cảm xúc tích tụ từ hồi nhỏ, nằm im trong bạn chờ được kích hoạt. Một người bị cha mẹ bỏ rơi lúc nhỏ sẽ có cơ thể đau nhạy cảm với mọi chuyện giống sự bỏ rơi. Bạn đến sân bay muộn mười phút, người ấy đã giận dữ. Bạn quên nhắn tin, người ấy im lặng cả ngày. Bạn có thể nghĩ họ phản ứng thái quá, nhưng đó không phải phản ứng với bạn, đó là cơ thể đau phản ứng với vết thương cũ. Bạn chỉ là người vô tình chạm vào gai. Và khi cơ thể đau nổi dậy, nó không chỉ giận mà nó kể chuyện. Nó kể lại mọi lần bạn bị bỏ lại, mọi lần bạn không được chọn, mọi lần bạn đứng ngoài nhìn vào. Nó chọn những ký ức đúng để chứng minh câu chuyện nó muốn kể: bạn không đủ, bạn không bao giờ đủ. Nó không quan tâm sự thật. Nó quan tâm việc giữ vết thương mở, vì vết thương mở thì nó được sống, được tiếp tục tồn tại.

Marion Franklin trong cuốn The HeART of Laser-Focused Coaching viết rằng gốc rễ của gần mọi vấn đề là cảm giác không đủ tốt, không xứng đáng, không đáng được chọn. Nó hiện ra trong hàng tá hành vi: không dám nói lên điều mình muốn, chấp nhận đối xử tệ vì nghĩ mình không xứng đáng hơn, ở lại trong mối quan hệ độc hại vì sợ không ai khác sẽ chọn mình, tự phê bình mình gay gắt hơn bất kỳ ai, so sánh mình với người khác và luôn thấy mình thiếu một thứ gì đó. Franklin kể về Bradley. Bradley luôn ăn trưa một mình. Đồng nghiệp có mời, anh từ chối, anh nghĩ họ chỉ lịch sự thôi, không thật sự muốn anh cùng. Franklin hỏi: "Nếu lời mời là thật, bạn sẽ thấy thế nào?" Bradley nói sẽ vui. Anh không được chọn, anh tự loại chính mình trước khi người khác kịp làm vậy. Đó là chỗ giận dữ thật sự sống: không phải ở chuyện ai đó không chọn bạn, mà ở chỗ bạn đã không chọn mình từ lâu. Giận dữ chỉ là lớp ngoài. Bên trong là nỗi sợ. Bên trong nỗi sợ là một niềm tin: mình không đủ.

Osho nói đừng tiêu diệt, hãy hiểu. Singer nói nhổ gai, đừng xây thêm lớp bảo vệ. Tolle nói nhận diện cơ thể đau khi nó nổi lên, thì nó không thể điều khiển bạn. Franklin nói nhận ra hành vi của mình xuất phát từ đâu, thì nó bắt đầu mất quyền lực. Bốn người, bốn cách nói, một hướng: đừng chạy khỏi nó. Đừng bận tâm xây thêm lớp bảo vệ, đừng bận tâm tìm người khác để chứng minh mình đủ, đừng bận tâm giận người chạm vào gai. Chỉ cần nhìn thấy chiếc gai. Nhìn thấy rằng giận dữ không phải kẻ thù mà là chuông báo, nó rung khi gai bị chạm, và gai bị chạm khi có một phần bạn tin rằng mình không đủ, không xứng đáng, không được yêu. Nhìn thấy rồi thì không cần làm gì cả, không cần giải quyết, không cần sửa. Chỉ cần thấy. Thấy đủ rõ, đủ nhiều lần, thì gai bắt đầu tự lỏng, không vì bạn kéo nó ra, mà vì bạn không còn bơm năng lượng vào nó nữa.

Khi bạn nhìn thẳng vào chiếc gai và không ngoảnh đi, một chuyện kỳ lạ xảy ra. Nó bắt đầu nhỏ lại, không ngay lập tức, nhưng nhỏ lại. Và một ngày bạn nhận ra rằng ai đó không chọn bạn, và bạn không giận. Không phải vì bạn đã học cách kiềm chế, mà vì gai không còn ở đó nữa. Bạn vẫn có thể buồn, buồn thì bình thường. Nhưng buồn và "mình không đủ" là hai thứ khác nhau. Buồn là phản ứng tự nhiên với mất mát. Còn "mình không đủ" là câu chuyện cơ thể đau kể để giữ vết thương mở. Một ngày bạn nhận ra điều đó. Và ngày đó, giận dữ vẫn có thể đến, nhưng nó không còn trú ngụ. Nó ghé rồi đi.