Osho: Kẻ thống trị và kẻ vươn lên

Có một nhà triết học tên Nietzsche sống ở thế kỷ 19, một mình trong những căn phòng lạnh, viết những cuốn sách mà thời đó gần như không ai đọc.

Ông viết về một điều ông gọi là "ý chí quyền lực." Nhưng ông không nói về quyền lực theo cách người ta vẫn hiểu - không phải quyền lực trên người khác, không phải ngai vàng hay quân đội. Ông nói về một thứ quyền lực khác hẳn: quyền lực vươn lên thành phiên bản cao nhất của chính mình. Và ông kể con đường đó bằng một hình ảnh: lạc đà, sư tử, và trẻ con.

Osho kể lại câu chuyện này.

Lạc đà là giai đoạn đầu. Osho nói: lạc đà là con vật khuân vác, sẵn sàng quỳ xuống để người ta chất đồ lên lưng. Nó không bao giờ nói không. Ở giai đoạn này, con người giống hệt - cần có ai đó chỉ cho biết phải làm gì, cần luật lệ, cần người dẫn đường. Không phải vì làm tôi tớ mà thấy vui, mà vì sợ tự do. Tự do nghĩa là phải tự chịu trách nhiệm. Khuân vác thì đỡ phải nghĩ.

Osho nói thẳng: tôn giáo muốn giữ con người ở giai đoạn lạc đà. Họ chất lên lưng con người đủ thứ - đạo đức, tội lỗi, sợ hãi. Càng nặng càng tốt, vì lạc đà khuân nhiều thì không còn sức đứng lên. Ông nói: "Toàn bộ công việc của hàng thế kỷ chỉ có một - làm bạn ghét chính mình." Vì một người đã ghét mình thì không bao giờ dám vươn lên.

Nhưng rồi có lúc con người không chịu nổi nữa. Lạc đà biến thành sư tử.

Sư tử không khuân vác. Sư tử nói KHÔNG. Osho nói: "Sư tử là sự khởi đầu của cách mạng. Khởi đầu của cách mạng là một tiếng Không thiêng liêng." Sư tử không cần ai dẫn đường, không cần ai bảo "ngươi phải thế này." Sư tử tự quyết định: mình sẽ làm. Đó là lần đầu tiên con người đứng trên đôi chân của mình.

Nhưng sư tử vẫn chưa phải đỉnh. Sư tử giận dữ, phản kháng, đấu tranh - vẫn còn đang chống lại thứ gì đó. Osho nói: "Ngay cả sư tử cũng chưa phải đỉnh cao nhất. Đỉnh cao nhất là khi sư tử trải qua một biến đổi và trở thành trẻ con."

Trẻ con không phản kháng, cũng không khuất phục. Trẻ con đơn giản nói CÓ - một tiếng Có thiêng liêng, không phải vì sợ hãi mà vì tin tưởng, vì ngây thơ. Osho nói: "Chỉ một con sư tử mới có thể trở thành trẻ con, vì để ngây thơ giữa thế giới xảo quyệt này cần lòng dũng cảm khổng lồ."

Đó là hành trình: lạc đà quỳ xuống, sư tử đứng lên, trẻ con mở ra. Và "ý chí quyền lực" mà Nietzsche nói - chính là hành trình đó.

Rồi vài chục năm sau Nietzsche mất, một người tên Adolf Hitler đọc sách ông.

Osho kể: Hitler không phải người hiểu triết học, nhưng ông ta cần một triết lý để biện minh cho chiến tranh. Và Nietzsche, trớ trêu thay, có một vài thứ rất dễ bị bẻ lái. Nietzsche viết về "người siêu việt" - con người vươn lên vượt qua giới hạn của chính mình. Hitler đọc thấy và nghĩ ngay: chủng tộc Đức gốc Bắc Âu chính là người siêu việt, sinh ra để thống trị các chủng tộc kém phát triển. Nietzsche viết về "ý chí quyền lực" - ý chí nở hết tiềm năng. Hitler đổi thành "ý chí thống trị" - quyền thống trị thế giới. Nietzsche khen vẻ đẹp của chiến binh - người dũng cảm đối mặt với thử thách. Hitler biến thành khen ngợi chiến tranh.

Từ những sự bẻ lái đó, Hitler dựng lên toàn bộ triết lý: dân tộc Aryan là chủng tộc thượng đẳng, có ý chí quyền lực, sinh ra để thống trị thế giới. Rồi đem chiến tranh, giết hơn tám triệu người.

Osho nói: sự nhầm lẫn nằm ở chỗ Hitler nhầm "quyền lực trên chính mình" thành "quyền lực trên người khác." Ý chí quyền lực của Nietzsche hướng vào trong - nở hết những gì tiềm ẩn, giống như một cái cây vươn lên trời không cần biết bên cạnh có cây nào. Hitler đổi hướng ra ngoài - chinh phục, áp đặt, bóc lột.

Osho phân biệt rất rõ hai thứ này. Khát khao quyền lực thì cần có người bò dưới chân, cần so sánh, cần chứng minh. Ông nói: "Người thật sự mạnh thì không cần chứng minh. Hoa hồng có tranh cãi về vẻ đẹp của mình không? Trăng rằm có bận tâm chứng minh mình rực rỡ không?" Còn ý chí quyền lực thì không cần ai gật đầu, không cần ai công nhận. Nó giống như một ngọn núi đứng đó, và sự hiện diện của nó khiến những người xung quanh cũng muốn vươn lên.

Zarathustra, nhân vật mà Nietzsche mượn để kể câu chuyện, nói về quyền lực thật như thế này: khi một người đã đứng trên đỉnh, sự tràn đầy tự nhiên khiến người đó muốn nghiêng xuống, như ngọn núi để gió từ trên cao thổi về thung lũng. Không phải để áp đặt, mà vì quá đầy nên tràn. Khát khao quyền lực thì vắt kiệt người khác để mình đầy. Ý chí quyền lực thì tràn đầy đến mức tự chia sẻ.

Osho nói quyền lực thật không đối lập với yêu thương. Khát khao quyền lực thì sợ - sợ mất quyền, sợ bị lật, sợ bị phát hiện. Nhưng ý chí quyền lực thì yêu - vì không có gì phải giữ, nên không có gì phải sợ mất. Một bên khép lại, bọc thép, nắm chặt. Một bên mở ra, tràn đầy, buông tay.

Hành trình từ lạc đà đến sư tử đến trẻ con bắt đầu bằng một tiếng Không - không chấp nhận khuôn mẫu người khác chất lên mình nữa. Và kết thúc bằng một tiếng Có - nói Có với chính mình, với cuộc đời, với tất cả những gì có thể trở thành.

---

Nguồn tham khảo:

• Osho, "Zarathustra: A God That Can Dance" (Chương 2 - Lạc đà, Sư tử, Trẻ con)
• Osho, "Zarathustra: A God That Can Dance" (Chương 0 - lời mở đầu về Nietzsche và Hitler)
• Osho, "Zarathustra: A God That Can Dance" (Chương 8-9 - Ý chí quyền lực và Đức tính ban tặng)
• Osho, "Fear: Understanding and Accepting the Root of All Emotion" (Chương 4)